Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của đại ngàn Tây Bắc, người Hà Nhì luôn khiến chúng ta trầm trồ bởi những phong tục tập quán đậm tính nhân văn, phản ánh mối quan hệ hài hòa, gắn bó mật thiết giữa con người và thiên nhiên. Một trong những nét đẹp độc đáo, tinh tế đó chính là Lễ cho trâu ăn bánh, hay theo tiếng dân tộc Hà Nhì gọi là "Nhù thò bhi dzà".
Đây không chỉ đơn thuần là một nghi lễ nông nghiệp, mà còn là lời cảm ơn chân thành, sâu sắc gửi tới "người bạn bốn chân" đã đồng hành cùng người dân qua một mùa vụ nhọc nhằn.
Lễ Nhù thò bhi dzà thường được tổ chức vào khoảng giữa tháng 7 âm lịch hàng năm. Đây là thời điểm vạt ruộng bậc thang cuối cùng đã được cày cấy xong, sắc xanh của mạ non bắt đầu phủ kín các thửa ruộng bậc thang trên các sườn đồi.
 |
| Ảnh: trâu kéo cày - internet |
Ngay sau khi bản làng vừa rộn ràng tổ chức xong Tết mùa mưa (Zé qhừ dzà) – ngày lễ cầu mong mưa thuận gió hòa của cả cộng đồng, thì các gia đình sẽ lắng lại để chuẩn bị cho nghi lễ tri ân đặc biệt này.
Đối với người Hà Nhì, con trâu không chỉ là vật nuôi là tài sản lớn mà còn là một thành viên ruột thịt trong nhà. Khi mùa vụ vất vả khép lại, việc tổ chức lễ cho trâu ăn bánh chính là lời "cảm ơn" thành kính mà gia chủ dành cho con trâu, tri ân những giọt mồ hôi mà nó đã đổ xuống trên đồng ruộng để mang lại sự ấm no cho gia đình.
Khác với các ngày lễ lớn mang tính cộng đồng cao, "Nhù thò bhi dzà" không tổ chức đồng loạt cả bản mà mỗi gia đình sẽ lựa chọn một ngày đẹp để tổ chức riêng. Nét đẹp của nghi lễ này nằm ở sự tự nguyện và linh hoạt, mỗi nhà có thể chọn một ngày riêng, miễn là thời điểm đó gia đình đã hoàn thành xong xuôi mọi công việc cày cấy trên đồng ruộng. Sự riêng tư này tạo nên một không khí ấm cúng, giúp gia chủ có trọn vẹn thời gian để chăm sóc và bày tỏ lòng biết ơn với vật nuôi của mình.
Nghi thức đơn sơ nhưng đong đầy sự tôn kính, dù thủ tục nghi lễ khá đơn giản, không rườm rà nhưng từng công đoạn, từng lễ vật đều chứa đựng những biểu tượng văn hóa linh thiêng.
Nghi lễ được thực hiện vào buổi tối. Trước đó, các thành viên trong gia đình sẽ cùng nhau giã bánh giày và mổ một con gà để làm lễ. Các món đồ lễ được sắp xếp khéo léo trên lá chuối, bao gồm: một ít bánh giày dẻo thơm, một phần tim, gan và móng của con gà tế, một ít muối trắng tinh khiết và một chút bạc được cạo nhẹ từ chiếc vòng bạc đeo tay truyền thống của gia chủ. Tất cả những lễ vật tinh túy này được gói gọn gàng trong lá chuối và đặt trang trọng trên một chiếc mâm ngay tại hiên nhà.
Sau khi lễ vật đã sẵn sàng, gia chủ sẽ dắt trâu về gần hiên nhà. Họ trân trọng lấy gói bánh vừa chuẩn bị để cho trâu ăn. Tiếp đó, gia chủ rót một chén rượu thơm nồng và dội nhẹ lên mõm trâu. Đây là hành thức chúc phúc, cầu mong cho trâu luôn khỏe mạnh, ra sức phục vụ cho gia đình. Nếu nhà có nhiều con trâu thì gia chủ sẽ gói lễ vật cho từng con và cho chúng ăn lễ vật đầy đủ.
Khi phần lễ tạ ơn trâu kết thúc, phần "hội" của gia đình mới chính thức bắt đầu. Con gà làm lễ sẽ được đem đi nấu nướng thành những món ăn thường nhật thơm ngon. Gia chủ sẽ làm một mâm cơm ấm cúng, mời anh em, họ hàng thân thiết trong bản tới dự. Bên chén rượu cay nồng, mọi người cùng chúc nhau sức khỏe, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và thắt chặt thêm tình đoàn kết nghĩa tình dòng họ sau những ngày đồng áng cực nhọc.
Lễ cho trâu ăn bánh Nhù thò bhi dzà của người Hà Nhì là một minh chứng sống động cho nét đẹp văn hóa ứng xử nhân văn với vật nuôi, làm giàu thêm kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam.
Biên soạn: Cao A Gó
Nếu bạn đọc thực sự quan tâm đến nội dung bài viết và mong muốn đóng góp những ý kiến để bổ sung hoàn thiện bài viết thì xin hãy để lại những lời nhận xét ở bên dưới. Những đóng góp của quý vị sẽ là những tri thức quý báu giúp lan tỏa sự hiểu biết đến với mọi người.