Đối với người Hà Nhì, mỗi mùa vụ không chỉ đơn thuần là công việc đồng áng, mà là một hành trình tâm linh gắn kết mật thiết giữa con người và thế giới tự nhiên. Trong hệ thống nghi lễ nông nghiệp cổ truyền, Lễ khai mùa (Hiá qhia đọ) chính là khúc nhạc dạo đầu đầy thiêng liêng — nơi những hạt giống đầu tiên được gửi gắm vào lòng đất mẹ cùng lời nguyện cầu về một mùa vàng ấm no, bội thu.
1. Thời điểm gieo duyên cùng đất trời
Lễ "Hiá qhia đọ" không có một ngày cố định cho cả bản mà được tổ chức linh hoạt tùy theo từng gia đình lựa chọn ngày, nghi lễ được tổ chức trong vòng 01 ngày, vào khoảng tháng 2 đến tháng 3 âm lịch.
Sau khi nghi lễ chung của toàn bản là "Gà ma djí dzò" kết thúc, các gia đình sẽ tự xem và lựa chọn ngày đẹp cho riêng mình. Theo truyền thống, gia đình ông Lý trưởng sẽ bắt đầu làm lễ trước tiên, sau đó mới đến lần lượt các hộ gia đình khác trong bản sẽ nối tiếp thực hiện.
2. Cây "Lha qhá" và hành trang của lòng thành kính
 |
| Ảnh: Cây lha qhá - lưới bùa linh thiêng bảo vệ mùa màng |
Để chuẩn bị cho ngày lễ khai mùa, các vật dụng mang tính biểu tượng được chuẩn bị một cách chu đáo, bao gồm:
01 chiếc gùi nhỏ và 01 chiếc cuốc nhỏ: Công cụ lao động thu nhỏ, đại diện cho sự siêng năng và ước vọng khai phá.
Cây "Lha qhá": Gồm 01 cây thấp và 02 cây cao được làm từ lưới lạt đan mắt cáo và kẹp vào cành cây. Trong tâm thức của người Hà Nhì, cây "Lha qhá" không đơn thuần là một cành cây mà là một thứ "lưới bùa" trấn yểm linh thiêng, có nhiệm vụ xua đuổi tà ma, bảo vệ ngôi nhà và giữ gìn sự bình yên cho mùa màng sắp tới.
3. Hành trình nghi lễ: Sự kết hợp nhịp nhàng giữa "Âm" và "Dương"
Nét đặc sắc của Lễ khai mùa nằm ở sự phân vai đầy tinh tế giữa người phụ nữ và người đàn ông trong gia đình, thể hiện sự hòa hợp triết lý phồn thực.
Sứ mệnh thiêng liêng của người phụ nữ
Khi sương mù còn bảng lảng trên các sườn non, người phụ nữ — biểu tượng của sự sinh sôi, nảy nở — đã thức dậy từ sớm để chuẩn bị lễ vật:
Chuẩn bị vật phẩm: Đồ chín chõ xôi đỏ (nhuộm bằng lá cây chàm) rồi gói cẩn thận bằng lá chuối, luộc thêm một quả trứng gà trắng. Sau đó, họ xếp các loại hạt giống quý như lúa, ngô, đậu, đỗ... cùng cây "Lha qhá" thấp vào chiếc gùi nhỏ.
Nghi thức tại nương rẫy: Người mẹ thường dắt theo một đứa con nhỏ cùng ra mảnh nương gần nhà. Tại đây, họ chọn một gốc cây nhỏ, dùng cuốc xới sạch cỏ xung quanh rồi cắm cây "Lha qhá" thấp xuống đất ngay cạnh gốc cây. Kế đó, người phụ nữ sẽ thành kính gieo những hạt giống đầu tiên xung quanh gốc cây.
Thụ lộc đầu mùa: Sau khi gieo hạt, hai mẹ con sẽ bổ quả trứng luộc, ăn cùng xôi đỏ ngay tại nương, không quên để lại một phần nhỏ nơi gốc cây "Lha qhá" như lời tạ ơn đất đai.
Trấn giữ ngôi nhà: Trở về nhà, người phụ nữ lấy hai cây "Lha qhá" cao cắm trang trọng trước thềm hiên. Đến cuối ngày, hai cây bùa "Lha qhá" này mới được rút ra và cài cẩn thận vào vách sau nhà để bảo vệ gia trạch.
Nghi thức kiêng kị: Trong suốt ngày làm lý, người phụ nữ thực hiện nghi lễ tuyệt đối kiêng không bước chân vào nhà người khác để giữ trọn vẹn sự linh thiêng và may mắn cho gia đình mình.
Vai trò kết nối của người đàn ông
Trong khi người phụ nữ ra nương làm lý, người đàn ông ở nhà lại bận rộn với vai trò kết nối cộng đồng. Từ sáng sớm mờ, họ chuẩn bị một mâm cơm tươm tất, tết rượu, mổ gà để mời anh em, họ hàng nội ngoại đến chung vui. Bên mâm rượu nồng, mọi người cùng nâng chén, gửi tới gia chủ những lời chúc tụng tốt đẹp nhất về một vụ mùa mưa thuận gió hòa, lúa ngập kho, ngô đầy sàn.
4. Triết lý nhân sinh sâu sắc đằng sau "Hiá qhia đọ" của người Hà Nhì
Vượt lên trên ý nghĩa của một buổi lễ xuống đồng thông thường, Lễ khai mùa "Hiá qhia đọ" là minh chứng cho nét đẹp trong tư duy ứng xử của người Hà Nhì với tự nhiên. Đó là sự tôn kính sâu sắc dành cho Thần Đất (Thổ địa). Người Hà Nhì tin rằng, đất đai có linh hồn, và hành động xin phép trước khi chạm cuốc, gieo hạt chính là lời cầu thị chân thành để được Thần Đất chở che, ban phát cho sự màu mỡ, vạn vật sinh sôi.
Nếu có dịp ghé thăm các bản làng Hà Nhì vào những ngày xuân, tiếng cười nói bên mâm cơm khai mùa và sắc đỏ của xôi mới chắc chắn sẽ để lại trong lòng du khách những ấn tượng văn hóa không thể nào quên.
Biên soạn: Cao A Gó
Nếu bạn đọc thực sự quan tâm đến nội dung bài viết và mong muốn đóng góp những ý kiến để bổ sung hoàn thiện bài viết thì xin hãy để lại những lời nhận xét ở bên dưới. Những đóng góp của quý vị sẽ là những tri thức quý báu giúp lan tỏa sự hiểu biết đến với mọi người.