Giới thiệu bộ chữ Hà Nhì - Viện Ngôn ngữ học

    Xuất phát từ nguyện vọng chính đáng của người Hà Nhì và những khó khăn trong quá trình lưu giữ những bản sắc văn hóa của dân tộc, đặc biệt là tiếng nói người Hà Nhì, cần thiết phải xây dựng một bộ chữ Hà Nhì.

    Tác giả xin giới thiệu Bộ chữ Hà Nhì công trình nghiên cứu của TS. Phan Lương Hùng - Trưởng phòng nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc ở Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học (hiện nay bộ chữ đã được UBND tỉnh Lai Châu phê duyệt theo Quyết định số 78/QĐ-UBND ngày 04/01/2022 của UBND tỉnh Lai Châu) được xây dựng trên cơ sở kế thừa các ký tự chữ viết La-tinh và cách phát âm tiếng Việt quốc ngữ. Một số nguyên tắc kỹ thuật cơ bản để xây dựng sử dụng bộ chữ Hà Nhì là:

    1. Tận dụng toàn bộ chữ cái ký tự của bộ chữ La - tinh và chữ cái tiếng Việt;

    2. Sử dụng cách đọc của tiếng Việt để phiên âm tiếng Hà Nhì đối với những chữ cái có thể phiên âm chính xác. Ví dụ: à ma (đọc là "à" "ma" như tiếng Việt nghĩa là Mẹ), ú chụ (Nước), đa li (đi lên),...

    3. Dùng một chữ cái hoặc ghép hai hay nhiều chữ cái và quy ước cách đọc để phiên âm những âm tiết còn lại mà tiếng Việt không thể phiên âm. Ví dụ: hò dzà (ăn cơm), lhò (thuyền), à qhừ (con chó), trsè đhù (cuốc đất), phu thiè (cấm, nghiêm cấm)...

    4. Trong một số trường hợp nhấn âm và âm tắc họng cần có thêm hậu tố "q" để biểu thị nghĩa. Ví dụ: y naq (đen, màu đen), miaq nưq (con mắt),...

    5. Thanh điệu được tạo từ các dấu: không dấu ( ), dấu sắc ( ' ), dầu huyền ( ` ), dấu nặng ( . ), chữ Hà Nhì không có dấu hỏi và dấu ngã như tiếng Việt.

   6. Đối với các chữ y, i, j: y được dùng với vai trò là một phụ âm (VD: y chạ (xấu, bẩn), ý (đi, ra đi); i được dùng như một nguyên âm (VD: mí trạ (đất), mì dà (vợ); j thường được dùng để ghép chữ cái hoặc một số trường hợp được dùng độc lập để làm phụ âm (VD: y djà (đẹp), ja (được, nhận được).

    Việc tuân thủ các nguyên tắc trên đảm bảo chữ Hà Nhì dễ dàng phổ biến, giúp người mới học nhanh chóng tiếp cận với bộ chữ, đảm bảo phát âm chuẩn; việc tận dụng đầy đủ các chữ cái La - tinh và tiếng Việt giúp xây dựng văn bản đầy đủ khi viết tên riêng hoặc những thuật ngữ khoa học, hành chính chưa thể phiên âm sang tiếng Hà Nhì.

    Dưới đây là bảng chữ Hà Nhì và hướng dẫn cách đọc.

(Ảnh: Chú thích Mô phỏng khẩu hình trên người)

Bảng chữ Hà Nhì

STT	Âm vị	Chữ	Chú thích cách đọc	Ví dụ	Ghi chú
1	/a/	a	Đọc giống "a" trong tiếng Việt	a mí (con mèo), á mịu (con khỉ), à ta (ở trên, phía trên)
2	/b/	b	Đọc giống "b" trong tiếng Việt	bạ (cầm), bị (cho), be (phát rẫy)
3	/k/	c	Đọc giống "c" trong Tiếng Việt	ca tư (cái nỏ), co (chọc), ci (chạy)
4	/z/	d	Đọc giống "d" trong tiếng Việt	dà (con, con cái), do (trúng), dạ (xuống)
5	/d/	đ	Đọc giống "đ" trong tiếng Việt	đa (lên), đo (vào), điẹ (sống)
6	/ε/	e	Đọc giống "e" trong tiếng Việt	é dzà (nói nhau, gần như cãi nhau), ge (làm)
7	/Ɣ/	g	Đọc giống "g" trong tiếng Việt	go (bay), gò (cong), gư (nhổ, kéo)
8	/h/	h	Đọc giống "h" trong tiếng Việt	hiá đhie (ruộng), hò nhò (cơm nếp), y hừ (to, lớn)
9	/i/	i	Đọc giống "i" trong tiếng Việt	hi mó (cái này), bị mì (cho), mí no (hôm qua)
10	/j/	j	Đọc giống "j" trong tiếng Anh (yes, your,..)	ja (được), jọ chạ (lệch đi), jụ (ngủ), jè (thái)
11	/ɡ/	k	Âm tạo ra từ hầu đi lên và bật thành tiếng từ cuốn lưỡi và ngạc mềm	ká ma (con đường), hà kừ (cây Giang), kư dza (thỏa thuận), ka (chậm), [kaq (rét), kuq (sợ)]*	*biến âm của "k" biểu thị tắc họng khi đi với đuôi "q"
12	/l/	l	Đọc giống "l" trong tiếng Việt	lạ phí (ớt), lo đhá (dựa vào), lè trì (giặt)
13	/m/	m	Đọc giống "m" trong tiếng Việt	mà xì (không biết), mio (chín), mẹ (đói, khát)
14	/n/	n	Đọc giống "n" trong tiếng Việt	nạ (sâu), nò thìe (giẫm lên), ní (đỏ)
15	/ᴐ/	o	Đọc giống "o" trong tiếng Việt	ọ trsá (ánh năng), lhò (thuyền), hò nhò (cơm nếp), djó (ngồi)
16	/p/	p	Đọc giống "p" trong tiếng Việt	lha pa (làm rách, vỡ), pẹ (mổ), pọ (lá phổi)
17	/ɕ/	s	Đọc giống "sh" trong tiếng Anh	sí (chết), soq qhia (tuốt xuống), sự (mới)
18	/t/	t	Đọc giống "t" trong tiếng Việt	y ta (sắc), to đo (gói vào), tie (đánh)
19	/u/	u	Đọc giống "u" trong tiếng Việt	ù đhù (cái đầu), khụ (năm), nhù (trâu)
20	/ɯ/	ư	Đọc giống "ư" trong tiếng Việt	ự (cõng), hừ (to, lớn), trự (cạo, nạo)
21	/s/	x	Đọc giống "x" và "s" trong tiếng Việt	xạ gó (hơi thở), xó lạ (thơm), xẹ (giết, mổ)
22	/i/	y	Đọc giống "i", dùng trong trường hợp âm "i" được xem như là phụ âm	y úy (cũ), y sự (mới), y chạ (xấu, bẩn)
23	/ʒ/	z	Đọc như "z" trong tiếng anh	za zò (gom lại), ù zé (trời mưa), zừ (đẹp), zù thà (giữ lại)
24	ʔ	Zero	Từ không có phụ âm đầu	à ha (gà), ú chụ (nước), ù (ọ) (trời)
25	/b̤/	bh	Âm tạo ra từ hầu đi lên và bật thành tiếng ở hai đầu môi	y bhà (mỏng), đhie bhó chsì (đắp bờ ruộng), bhí đu (chia, phân chia)
26	/ʦ/	ch	Đọc giống "ch" trong tiếng Việt	hò chạ (nấu cơm), y chạ (xấu xí)
27	/ʦʰ/	chs	Âm được tạo ra khi mặt lưỡi đặt tại ngạc cứng rồi bật hơi	sá chso (tìm), chsé (lúa), chsà dà (con hoang)
28	/ʤ/	dj	Âm được tạo ra khi mặt lưỡi đặt tại ngạc cứng rồi bật âm từ họng	djó (ở, ngồi), jạ djứ (cỏ gianh), hu djaq ma (con sóc), djọ đhú (chìa khóa), djuq (lắc)*	*biến âm của "dj" biểu thị tắc họng khi đi với đuôi "q"
29	/ʣ/	dz	Bật âm từ gần đầu lưỡi và lợi	dzà (ăn), tạ dzò (cái đục), dzự (đan lát)
30	/d̤/	đh	Âm từ hầu đi lên bật thành tiếng từ đầu lưỡi và lợi	à đha (bố), khò đhà (nệm), đhó (thẳng), bhùy đhié (con giun)
31	/χ/	kh	Đọc giống "kh" trong tiếng Việt	khà tre (con nai), khò á (vừa), khụ (năm)
32	/lʰ/	lh	Bật âm gió từ đầu lưỡi và ngạc cứng	lhá ma (lưỡi), lhò (thuyền), à lhè (cháu chắt), lhự (lột vỏ)
33	/ɲ/	nh	Đọc giống "nh" trong tiếng Việt	à nha (ở trên), nhí (nhỏ),  y nhó (ngắn)
34	/ŋ/	ng	Đọc giống "ng" trong tiếng Việt	ngá (tôi), ngò (bẻ), miò ngè (công việc)
35	/pʰ/	ph	Bật âm gió từ hai đầu môi	phiá (nhẹ), pho (mở), phiè sa (thả ra)
36	/kͪ/	qh	Đọc giống "k" trong tiếng Anh	qhá bie (bùn), qhio (nặng), qhò ló (cổ)
37	/tʰ/	th	Đọc giống "th" trong tiếng Việt	thá sùy (rán, nhúng nước nóng), thò (giã), thiè (chật, hẹp)
38	/ʨ/	tr	Âm tạo ra từ hầu đi lên và bật thành tiếng từ mạt lưỡi và ngạc cứng	mí trạ (đất), tro đo (đâm vào), trự (cạo, nạo)
39	/ʨʰ/	trs	Âm được tạo ra khi mặt lưỡi phần gần đầu lưỡi đặt tại điểm giữa của lợi và ngạc cứng rồi bật hơi	trsó (người), trsé dzà (lựa, lựa chọn), lạ trsi (bốc tay)
40	/y/	uy	Âm từ hầu đi lên phát thành tiếng từ hai đầu môi chu nhỏ tạo thành một lỗ thoát âm nhỏ	bhùy qhó (tơ, chỉ), đhò qhúy (hông), y úy (cũ), ú nụy (não)
41	33		Không dấu	bha lha (mặt trăng), bho sa (thổi đi)
42	35	ˊ	dấu sắc	nó ne ngá (bạn và tôi)
43	32	ˋ	dấu huyền	thò đhì (đánh trống), nùy sùy (khó nghĩ)
44	31	.	dấu nặng	lạ nự (khuỷu tay), bạ pụ (cho vào luộc)

    

Dưới đây là mẫu ghi âm các chữ cái, các chữ cái chữ Hà Nhì được trình bày theo thứ tự sau: (ký tự trong /.../ là ký phiên âm trong bảng ngữ âm quốc tế), dấu (* ) là các ví dụ minh họa theo cách nói của người Hà Nhì Huổi Luông, Phong Thổ.

1. a /a/: 

    Đọc là “a” như trong tiếng Việt. Ví dụ: a mí (con mèo), á mịu (con khỉ), à ta (ở trên).

Nghe:

2. b /b/: 

    Đọc giống "b" trong tiếng Việt. Ví dụ: bạ (cầm), bị (cho), be (phát rẫy)

Nghe:

3. c /k/: 

    Đọc giống "c", "k" trong Tiếng Việt. Ví dụ: ca tư (cái nỏ), co (chọc), ci (chạy đi)

Nghe:

4. d /z/: 

    Đọc giống "d" trong tiếng Việt. Ví dụ: dà (con, con cái), do (trúng), dạ (xuống)

Nghe:

5. đ /d/: 

    Đọc giống "đ" trong tiếng Việt. Ví dụ: đa (lên), đo (vào), điẹ (sống)

Nghe:

6. e /ε/: 

    Đọc giống "e" trong tiếng Việt. Ví dụ: é dzà (cãi nhau), ge (làm)

Nghe:

7. g /ɣ/: 

    Đọc giống "g" trong tiếng Việt. Ví dụ: go (bay), gò (cong), gư (nhổ, kéo)

Nghe:

8. h /h/: 

    Đọc giống "h" trong tiếng Việt. Ví dụ: hiá đhe (ruộng), hò nhò (cơm nếp), y hừ (to, lớn)

Nghe:

9. i /i/: 

    Đọc giống "i" trong tiếng Việt. Ví dụ: hi mó (cái này), bị mì (cho), mí no (hôm qua)

Nghe:

10. j /j/: 

    Đọc giống "j" trong tiếng Anh (yes, your,..). Ví dụ: ja (được), jọ chạ (lệch đi), jụ (ngủ), jè (thái)

Nghe:

11. k /q/: 

    Đọc gần giống "q" trong tiếng Việt. Ví dụ: ká ma (con đường), hà kừ (cây giang), kư dza (bàn bạc, thống nhất), ka (chậm chạp)

Nghe:

12. l /l/: 

    Đọc giống "l" trong tiếng Việt. Ví dụ: lạ phí (ớt), lo đhá (dựa vào), lè trsì (giặt)

Nghe:

13. m /m/: 

    Đọc giống "m" trong tiếng Việt. Ví dụ: mà xì (không biết), mio (chín), mẹ (đói, khát)

Nghe:

14. n /n/: 

    Đọc giống "n" trong tiếng Việt. Ví dụ: nạ (sâu), nò thìe (giẫm lên), ní (đỏ)

Nghe:

15. o /ᴐ/: 

    Đọc giống "o" trong tiếng Việt. Ví dụ: ọ trsá (ánh nắng), lhò (thuyền), hò nhò (cơm nếp), djó (ngồi)

Nghe:

16. p /p/: 

    Đọc giống "p" trong tiếng Việt. Ví dụ: lha pa (rách, vỡ), pẹ (mổ), pọ (lá phổi)

Nghe:

17. s /ɕ/: 

    Đọc giống "sh" trong tiếng Anh. Ví dụ: sí (chết), soq qha (tuốt xuống), y sự (mới)

Nghe:

18. t /t/: 

    Đọc giống "t" trong tiếng Việt. Ví dụ: y ta (sắc), to đo (gói), te (đánh)

Nghe:

19. u /u/: 

    Đọc giống "u" trong tiếng Việt. Ví dụ: ù đhù (cái đầu), khụ (năm), nhù (trâu), bhú chạ (trôi đi)

Nghe:

20. ư /ɯ/: 

    Đọc giống "ư" trong tiếng Việt. Ví dụ: ự (cõng), hừ (to, lớn), trự (cạo, nạo)

Nghe:

21. x /s/: 

    Đọc giống "x" và trong tiếng Việt. Ví dụ: xạ gó (hơi thở), xó lạ (mùi thơm), xẹ (giết, mổ)

Nghe:

22. y /i/: 

    Đọc giống "i", dùng trong trường hợp âm "i" được xem như là phụ âm. Ví dụ: y úy (cũ), y sự (mới), y chạ (xấu, bẩn)

Nghe:

23. z /ʒ/: 

    Đọc như "z" trong tiếng anh. Ví dụ: za zò (gom lại), ù zé (trời mưa), zừ (đẹp), zù thà (giữ lại)

Nghe:

24. bh /b̤/: 

    Âm tạo ra từ hầu đi lên và bật thành tiếng ở hai đầu môi. Ví dụ: y bhà (mỏng),  đhie bhó chsì (đắp bờ ruộng), bhí đu (chia, phân chia)

Nghe:

25. ch /ʦ/: 

    Đọc giống "ch" trong tiếng Việt. Ví dụ: hò chạ (nấu cơm), y chạ (xấu xí)

Nghe:

26. chs /ʦʰ/: 

    Âm tạo ra từ hầu đi lên và bật thành tiếng từ mạt lưỡi và ngạc cứng. Ví dụ: sá chso (tìm kiếm), chsé (lúa), chsà dà (con côi)

Nghe:

27. tr /ʨ/: 

    Âm được tạo ra khi mặt lưỡi phần gần đầu lưỡi đặt tại điểm giữa của lợi và ngạc cứng rồi bật âm. Ví dụ:  mí trạ (đất), tro đo (đâm vào), trự (cạo, nạo)

Nghe:

28. trs /ʨʰ/: 

    Âm được tạo ra khi mặt lưỡi đặt tại ngạc cứng rồi bật hơi. Ví dụ: trsó (người), trsé dzà (lựa lấy), lạ trsi (bốc bằng tay)

Nghe:

29. ph /pʰ/: 

    Bật âm gió từ hai đầu môi. Ví dụ: phiá (nhẹ), pho (mở), phiè sa (thả ra)

Nghe:

30. th /tʰ/: 

    Đọc giống "th" trong tiếng Việt. Ví dụ: thá sùy (rán), thò (giã), thiè (chật, hẹp)

Nghe:

31. kh /χ/: 

    Đọc giống "kh" trong tiếng Việt. Ví dụ: khà tre (con nai), khò á (vừa), khụ (năm)

Nghe:

32. qh /qʰ/: 

    Âm tạo ra từ hầu đi lên và bật hơi từ cuốn lưỡi và ngạc mềm. Ví dụ: qhá bie (bùn đất), qhio (nặng), qhò ló (cổ, đầu cổ)

Nghe:

33. lh /lʰ/: 

    Bật âm gió từ đầu lưỡi và ngạc cứng. Ví dụ: lhá ma (lưỡi), lhò (thuyền), à lhè (cháu chắt), lhự (lột vỏ)

Nghe:

34. nh /ɲ/: 

    Đọc giống "nh" trong tiếng Việt. Ví dụ: à nha (ở trên), nhí (nhỏ), y nhó (ngắn)

Nghe:

35. ng /ŋ/: 

    Đọc giống "ng" trong tiếng Việt. Ví dụ: ngá (tôi), ngò (bẻ), miò ngè (công việc)

Nghe:

36. dz /ʣ/: 

    Bật âm từ gần đầu lưỡi và lợi. Ví dụ: dzà (ăn), tạ dzò (cái đục), dzự (đan lát)

Nghe:

37. đh /d̤/: 

    Âm từ hầu đi lên bật thành tiếng từ đầu lưỡi và lợi. Ví dụ: à đha (bố), khò đhà (nệm), đhó (thẳng), bùy đhé (con giun)

Nghe:

38. dj /ʤ/: 

    Âm bật ra từ mặt lưỡi và ngạc cứng. Ví dụ: djó (ngồi), jạ djứ (cỏ gianh), à djù (con sâu)

Nghe:

39. uy /y/: 

    Âm từ hầu đi lên phát thành tiếng từ hai đầu môi chu nhỏ tạo thành một lỗ thoát âm nhỏ. Ví dụ: pùy qhó (tơ, chỉ), đhò qhúy (hông), y úy (cũ), ú nụy (não)

Nghe:

40. Hậu tố "q". 

    Để diễn đạt những âm tắc họng cần dùng đến hậu tố "q". Ví dụ: miaq nưq (con mắt, loq ki (nhàn rỗi), y naq (màu đen).

41. ( ) /33/: Không dấu. Ví dụ: bha lha (mặt trăng), bho sa (thổi đi)

42. (ˊ) /35/: dấu sắc. Ví dụ: nó ne ngá (bạn và tôi)

43. (ˋ) /32/: dấu huyền. Ví dụ: thò đhì (đánh trống), nùy sùy (khó nghĩ)

44. (.) /31/: dấu nặng. Ví dụ: lạ nự (khuỷu tay), bạ pụ (cho vào luộc)

    Có thể thấy bên cạnh những cách ghi hợp lí, kế thừa được những đặc điểm quen thuộc của chữ Quốc ngữ thì cách ghi chữ Hà Nhì trên còn cho chúng ta thấy một số điểm bất hợp lí, trong đó có sự không thống nhất trong cách ghi đối với một số âm vị và có nhiều trường hợp sử dụng một con chữ cho hơn một âm vị. Một trong những nguyên nhân chính dẫn tới hiện tượng này là sự không tương đồng về hệ thống ngữ âm tiếng Việt so với hệ thống ngữ âm tiếng Hà Nhì. Do đó, chữ Quốc ngữ không thể ghi lại một cách chính xác tiếng Hà Nhì. Điều này thể hiện rõ nét ở các trường hợp ghi âm vị /lʰ, dz, ʤ ʦʰ, tɕʰ…/ với nhiều cách ghi không thống nhất, trùng với các con chữ đã dùng để ghi các âm vị khác và gần như nhiều âm tiết trong nhóm âm vị này chỉ có người Hà Nhì bản ngữ mới phân biệt được. Đây là một khó khăn trong quá trình xây dựng bộ chữ cũng như việc phổ biến bộ chữ Hà Nhì sau này, người học phải hết sức chú ý ở các nhóm âm vị này.

    Lưu ý: Bộ chữ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện do vậy mong nhận được những đóng góp quý báu của độc giả.