Phân biệt một số chữ Hà Nhì có cách phát âm gần giống nhau

Qua thực tế triển khai phổ biến bộ chữ Hà Nhì trong đồng bào dân tộc Hà Nhì, rào cản gây khó khăn nhất cho người học là xác định và ghi nhớ các âm vị gần giống nhau, khác với tiếng Việt, tiếng Hà Nhì có dải âm vực khá rộng và có những nhóm âm vị có cách phát âm rất gần nhau dễ gây nhầm lẫn cho người đọc và người học, đây là những nhóm từ khó phát âm nhất trong bộ chữ Hà Nhì.

(Ảnh: Những nhóm chữ khó phát âm gây nhầm lẫn
và gây khó khăn cho người học)

1. Nhóm chữ: b, bh, p, ph

Với nhóm này ta thấy “b” và “p” có cách đọc tương tự như tiếng Việt nên rất dễ phân biệt, ta cứ đọc là b /b/ và p /p/ (ví dụ: bạ pu nghĩa là xoay, lật).

Còn đối với chữ bh /b̤h/ khi phát âm ta phải lấy điểm giao giữa “b” và “p”, sự khác biệt rất nhỏ; đối với chữ ph /pʰ/ thì khi âm ta phải lấy điểm giao giữa “p” và “h” đọc khác với chữ “ph” trong tiếng Việt

Ví dụ phân biệt:
b /b/: bạ li (đi lấy), bư qhia (bắn rơi), bị sa (cho đi).
bh / b̤h/: bhí dzà (chia nhau), bhià ma (con ong), bha lha (mặt trăng).
p /p/: pa (rách), pư dzà (nướng ăn), pẹ đu (mổ ra)
ph /pʰ/: pho sa (mở ra), phì tọ (đậy lại), phiè sa (thả ra), phí khò (áo)

2. Nhóm chữ: c, k, qh, kh

Với nhóm này ta có chữ “c” và “kh” có cách đọc tương tự như tiếng Việt, ta lấy ví dụ để phân biệt như sau:

c /c/: ca tư (cái nỏ), cạ dzò (bó lại), co đo (chọc vào, ngoáy vào)
qh /qʰ/: qhá (lưa thưa), qhú dzà (gọi nhau), má qhư qhiò (cây đu đủ)
k /kʰ/: kia chạ (bị rơi), ka (chậm chạp), kư dza (thỏa thuận)
kh /χ/: khụ (năm), lá khưq (tới nơi), khò dzà (hợp nhau), loq kha (ngu, dốt)

3. Nhóm chữ: d, dz, dj, z

Trong nhóm này có chữ “d” được đọc giống như “d” trong tiếng Việt, để phân biệt với các chữ còn lại ta lấy ví dụ:

d /z/: dà (con cái), dá (khỏe), dạ ý (xuống)
dz /dz/: dzà (ăn), dzư dzà (tranh luận nhau), dze sa (vứt đi)
dj /ʤ/: y djà (đẹp), djó dzà (ăn ở), sá djé (xin vay mượn)
z /ʒ/: za bhó (gom thành đống), zạ qhà (kỵ nhau hay xung khắc nhau), ù zé (trời mưa)

4. Nhóm chữ: l, lh

Chữ “l” được đọc giống “l” trong tiếng Việt, để phân biệt ta lấy ví dụ:

l /l/: ló thò (sông, suối), lo đhá (tựa vào), lạ đhu (bắp tay)
lh /lʰ/: lhò (cái thuyền), no lho (ngày lễ, ngày lý), bha lha (mặt trăng)

5. Nhóm chữ: s, x

Chữ “x” được đọc giống “x” trong tiếng Việt, để phân biệt ta lấy ví dụ:

x /s/: xạ gó (thở), xaq xì (quả cân), xú kà (giàu có)
s /ɕ/: no sò (ngày mai), seq đo (đổ vào), sá dzà (xin ăn), sù dzà (quen nhau)

6. Nhóm chữ: t, th, đh

Chữ “t” và "th" đọc giống “t” và "th" trong tiếng Việt, để phân biệt ta lấy ví dụ:

t /t/: to chụ (gói vào), tu pa (bổ ra), tie sí (đánh chết)
th /tʰ/: hò thò (bánh giầy), ngò thú (dựng đứng), thá sù (trần nước nóng)
đh /d̤/: đhò thó (nói chuyện), à đha (bố), a đhu (hoa chuối)

7. Nhóm chữ: ch, chs, tr, trs

Chữ “ch” đọc giống như “ch” trong tiếng Việt, để phân biệt ta lấy ví dụ:

ch /ʦ/: ú chụ (nước), hò chạ (nấu cơm), chu đa (hút lên)
chs /ʦʰ/: chsé (thóc, lúa), sá chso (tìm kiếm), y chsứ (nóng)
tr /ʨ/: tro (đâm), mí trạ (đất), đư tre (chặt đứt)
trs /ʨʰ/: trsó (con người), ù trsá (ánh nắng), à trsu (chị dâu).

Đây là nhóm chữ có cách đọc khá phức tạp và dễ nhầm lẫn, để nắm bắt được yêu cầu người học phải thường xuyên thực hành và sử dụng các ví dụ để phân biệt cách phát âm, bộ chữ Hà Nhì bản chất dựa hoàn toàn vào chữ Quốc ngữ, nếu nắm được cách phát âm và phân biệt được các nhóm chữ nêu trên thì cơ bản đã có thể đọc được một cách trôi chảy tài liệu được viết bằng chữ Hà Nhì. Do đó, học chữ Hà Nhì bản chất là học cách phát âm và phân biệt các nhóm chữ ở trên. Có thể nói việc tận dụng kế thừa chữ cái quốc ngữ để xây dựng bộ chữ Hà Nhì có ưu điểm là quen thuộc, dễ thực hiện, dễ phổ biến nhưng cũng tồn tại những hạn chế do người học đã quá quen với cách phát âm của tiếng Việt nên khi gặp những ký tự ghép lại không theo quy tắc tiếng Việt hoặc viết giống tiếng Việt nhưng cách đọc khác đi thì tự nhiên bị hẫng không biết cách đọc gây khó khăn trong việc ghi nhớ và sử dụng.