Gà ma djí dzò - Lễ cúng thần đất, thần rừng, thần nước của người Hà Nhì ở Phong Thổ, tỉnh Lai Châu

Gà Ma Djí Dzò: Khúc hoan ca tạ ơn đất trời của người Hà Nhì

Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của đại gia đình các dân tộc Việt Nam, người Hà Nhì nổi bật với những nghi lễ tín ngưỡng nguyên sơ, linh thiêng và đậm tính nhân văn. Trong số đó là Lễ "Gà ma djí dzò" (một số nơi như Y Tý, Lào Cai gọi là "Gạ ma thú").

Đây không chỉ là một lễ hội thông thường, mà là lời tạ ơn sâu sắc gửi đến Đất, Nước, Rừng – những đấng siêu nhiên che chở cho bản làng, đồng thời là lời cầu nguyện cho một mùa vụ mới mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi.

Thời điểm khai hội và chu kỳ tuần trăng linh thiêng

Lễ hội được tổ chức sau Tết cổ truyền (Hò sự thò), vào khoảng tháng 2 Âm lịch, bắt đầu vào ngày Tỵ đầu tiên của tháng.

Theo truyền thống xa xưa, "Gà ma djí dzò" gồm 3 nội dung chính: “Ló khọ sò”, “Gà ma dzò” và “Djí dzò”. Trước đây, hai phần “Gà ma dzò” và “Djí dzò” thường được tổ chức riêng biệt cách nhau cả một tuần trăng. Người Hà Nhì tính chu kỳ các ngày trong một tuần trăng theo thứ tự tiệm tiến của hệ lịch âm tính theo con giáp:

Thứ tự các ngày trong 01 tuần trăng được xác định như sau: Tỵ->Ngọ->Mùi->Thân->Ất->Tuất->Hợi->Tý->Sửu->Dần->Mão->Thìn->(Tỵ)

Hành trình diễn xướng các nghi lễ:

1. “Ló Khọ Sò” – nghi thức cúng thần nước (chiều ngày Tỵ)

Nước là mạch nguồn của sự sống và nông nghiệp. Vì vậy, ngày Tỵ - ngày mở đầu làm lý – được dành trọn vẹn để tôn vinh Thần nước cụ thể là thần cai quản nguồn nước.

  (ảnh: ông Lý trưởng và lý phó dự bữa cơm cúng "ló khọ sò" bên cạnh máng nước) 

Nghi thức được thực hiện tại đầu nguồn: 

Vào buổi chiều, ông "Mí kù" (Lý trưởng) và ông "Mí chso" (Lý phó) sẽ đại diện bản làng ra tận đầu nguồn khe nước bà con thường lấy nước sinh hoạt. Tại đây, hai ông tiến hành dựng một máng nước mới, mổ gà làm lý và nấu ăn ngay tại chỗ để cầu mong nguồn nước luôn dồi dào, nước chảy xuôi dòng.

Rước nước thiêng và chia lộc: 

Sau khi nghi thức cúng “Ló khọ sò” hoàn thành, những người phụ nữ trong các gia đình chuẩn bị làm lý “À phùy hứ” (cúng tổ tiên) sẽ đến hứng dòng nước tinh khiết từ máng nước ông lý trưởng dựng lên mang về làm nước cúng (à phùy hứ chụ). Cùng lúc đó, cánh đàn ông tập trung tại cổng bản để mổ một con lợn tế. Thịt lợn sau đó được chia thành từng suất đều nhau cho các hộ gia đình mang về làm lễ tại nhà. Chiều tối hôm đó, tiếng giã bánh giầy rộn ràng khắp bản để chuẩn bị lễ vật dâng lên tổ tiên. Sắc nước tinh khôi hòa cùng hương vị bánh giầy mới thơm ngát trong đêm ngày Tỵ chính là sự kết nối thiêng liêng giữa con người, tổ tiên và thế giới tự nhiên.

 (ảnh: bà con mổ lợn chia xuất để cúng tổ tiên) 

2. Gà Ma Dzò – bữa cơm cộng đồng thắt chặt tình thân (chiều ngày Ngọ)

Diễn ra vào chiều ngày hôm sau (ngày Ngọ), đây thực chất là một bữa tiệc đại đoàn kết được tổ chức ngay tại sân nhà ông Lý trưởng.

 (ảnh: Bữa cơm tại nhà ông lý trưởng) 

Góp cỗ chung vui: 

Bữa cơm hoàn toàn dựa trên sự tự nguyện và tùy tâm. Mỗi gia đình khi đến dự sẽ tự mang theo ghế ngồi, bát đũa, chai rượu, gói thức ăn và bánh giầy. Tất cả thức ăn được bày biện thành những mâm cỗ lớn giữa sân, còn bánh giầy được gom lại một chỗ để rán giòn.

Cây lộc "Su ní" và món nướng "Dzá piư": 

Tại mâm của ông Lý trưởng, một cây “su ní” (cây hoa lấy lộc) được dựng lên, ai đến dự cũng sẽ hái một cành hoa nhỏ cài lên mũ để cầu may. Giữa bữa tiệc, ông Lý trưởng sẽ mời mọi người dùng món “dzá piư” – món thịt nướng làm lý từ một con chim hoặc thú rừng nhỏ được xẻ miếng với ý nghĩa là khai hội. Người Hà Nhì quan niệm: nếu năm trước ăn món này mà gia đình ăn nên làm ra thì năm nay tiếp tục dùng, nếu không thì có thể từ chối.

Mâm cơm nội thất: 

Cuối buổi, một mâm cơm đặc biệt được dọn sẵn trong nhà ông Lý trưởng, ông lý trưởng mời mọi người vào nhà dùng bữa. Theo thông lệ những ai cảm thấy việc vào nhà dùng bữa trong những năm trước mang lại vận may, kinh tế khá giả thì sẽ tiếp tục bước vào nhà dùng bữa tùy tâm.

3. Djí Dzò – ngày hội may mắn và tái thiết bản làng (ngày Thân)

Sau ngày Ngọ, bản làng trải qua ngày Mùi tĩnh lặng để bước vào ngày Thân – ngày cao trào của chuỗi lễ hội với các hoạt động kéo dài từ sáng sớm đến đêm muộn.

Buổi sáng – Sắc màu xôi nhuộm và Lễ "Mí xó lhó":

Từ tinh mơ, phụ nữ Hà Nhì đồ xôi đỏ, xôi vàng (đã ngâm từ tối trước). Khi xôi chín, họ luộc thêm trứng gà để gia chủ làm thủ tục “đhè chuy” – dâng lễ vật chỉ gồm trứng và xôi vàng lên tổ tiên. Sau đó, họ mang rổ trứng ra nhà ông Lý trưởng hoặc Lý phó, nơi có sẵn những nồi nước màu đun bằng thân cây rực rỡ để nhuộm đỏ vỏ trứng.

Trong khi đó, đàn ông tập trung tại cổng bản tham gia lễ “Mí xó lhó” (Cúng Thần Đất). Họ cùng nhau mổ lợn, nấu nướng và thụ lộc ngay tại cổng bản.

Buổi trưa chiều – Nghi thức "Hò luy dze" (Ném cơm may mắn):

Bản làng tụ họp tại nhà Lý trưởng, đồ dùng mang theo vẫn như bữa “Gà ma dzò”. Tuy nhiên, lần này thay vì mang theo bánh giầy, các gia đình mang theo xôi sắc màu và hai quả trứng luộc đã nhuộm màu để khai tiệc.

Khi bữa ăn sắp tàn, nghi thức náo nhiệt nhất bắt đầu: lần lượt theo vòng quanh các mâm cơm ông Lý trưởng (đi theo mạn phải) hết đến ông Lý phó (đi theo mạn trái) xách rổ chứa các nắm xôi của dân bản góp lại, đi vòng quanh các mâm. Đến vị trí của ai, các ông sẽ ném thật mạnh nắm cơm vào chiếc mũ hoặc túi đeo mà người đó đang hứng sẵn trong lòng. Cả mâm sẽ đồng thanh hô vang: “Luy!” (nghĩa là may mắn!). Nếu bắt trượt, nắm cơm bật ra ngoài, các ông sẽ ném lại đến lần thứ ba; nếu vẫn trượt, nắm cơm sẽ được đặt trân trọng lên mâm.

Sau cuộc ném cơm, những người đã tham gia dùng bữa trong nhà ở lễ “Gà ma dzò” sẽ tiếp tục vào nhà dùng bữa. Kết thúc nghi thức ném cơm may mắn, một nhóm trai tráng được cử ra để dựng lại và trang hoàng cổng bản thật uy nghiêm.

 (ảnh: Trang trí Cổng bản) 

Buổi tối – Nghi thức trấn giữ cổng bản:

Khi chiều buông xuống, tại chiếc cổng bản mới dựng, ông Lý trưởng sẽ mổ một con gà trống trắng, lột khéo léo lấy phần da kèm đầu và chân để treo lên trước cổng bản nhằm xua đuổi tà ma. Tiếp đó, một chú chó được mổ để nấu bữa tối cộng đồng ngay tại cổng bản. Toàn thể dân bản cùng kéo ra đây, ăn uống vui vẻ dưới sự chứng kiến của các vị thần, thổ địa.

4. Ngày khép lễ (ngày Ất)

Vào ngày Ất (ngày con gà), không khí lễ hội lắng dịu. Người dân ở nhà làm lý nội bộ. Buổi sáng, ông Lý trưởng sẽ sang thăm nhà ông Lý phó – nghi thức này mang tính biểu tượng gọi là "Mí kù đhe qha ci só – Lý trưởng đi chơi giải hội", chính thức tuyên bố kết thúc chuỗi ngày làm lý thiêng liêng của bản làng.

Lời kết

Lễ "Gà ma djí dzò" vượt lên trên ý nghĩa của một hoạt động tín ngưỡng thông thường. Nó là bảo tàng sống lưu giữ vũ trụ quan và nhân sinh quan sâu sắc của người Hà Nhì. Qua việc thờ phụng Thần Đất, Thần Rừng, Thần Nước, người Hà Nhì khẳng định sợi dây gắn kết vĩnh cửu giữa con người và tự nhiên, đồng thời tôn vinh giá trị của sự sẻ chia, tính gắn kết cộng đồng bền chặt trước dòng chảy của thời gian.

Biên soạn: Cao A Gó