Lễ Cúng tổ tiên của người Hà Nhì ở Phong Thổ - À phùy hứ đa

Trong hệ thống tín ngưỡng thờ cúng của người Hà Nhì tại xã Phong Thổ, tỉnh Lai Châu, Lễ cúng tổ tiên (À phùy hứ đa) chiếm một vị trí tối thượng. Đây không đơn thuần là một nghi thức tín ngưỡng bề nổi, mà là mạch ngầm tâm linh gắn liền với vận mệnh của mỗi gia đình, đồng thời là chất keo bền chặt gắn kết tinh thần cố kết bản làng của cộng đồng nơi đây.

(Ảnh: Đồ và mâm cúng tổ tiên)

1. Triết lý nhân sinh và tính bảo thủ dòng họ

Đối với người Hà Nhì, cúng tổ tiên là bổn phận thiêng liêng của con cháu nhằm tỏ lòng tôn kính, biết ơn các thế hệ cha ông – những người đã khai sinh ra dòng tộc. Trong tâm thức của họ, Tổ tiên không biến mất mà luôn hiện hữu như một sợi dây tâm linh vô hình, che chở và định đoạt phúc họa của gia đình. Chính vì vậy, vào các dịp đại lễ, mâm cúng phải được dâng lên tổ tiên trước nhất, sau đó con cháu mới được phép thụ lộc.

Một đặc điểm nhân học văn hóa đặc sắc trong nghi lễ này là tính bảo thủ dòng họ. Quy trình và thủ tục hành lễ do các thế hệ đi trước truyền lại được các gia đình tuân thủ một cách tuyệt đối. Họ xem đây là "nghi thức dòng tộc", nghiêm cấm việc học theo hoặc sao chép nghi thức của dòng họ khác.

2. Những thời khắc thiêng liêng thực hiện lễ cúng trong năm

Nghi lễ À phùy hứ đa được người Hà Nhì thực hiện nghiêm cẩn vào hai nhóm sự kiện chính:

Các dịp lễ Tết định kỳ trong năm:

Tết cổ truyền (khụ sự thò)

Tết mùa mưa (zé qhừ dzà)

Lễ cầu mùa (gà ma djí dzò)

Lễ tổng kết mùa vụ (ka thó thó)

Các sự kiện trọng đại của gia đình:

Lên nhà mới (jó sự đa)

Đón con dâu vào nhà (qhừ ma sừ)

Ăn cơm mới (hò sự dzà)

3. Quy trình hành lễ: Sự phân định vai trò giới nghiêm ngặt

Nghi lễ À phùy hứ đa là một tổng thể các hành động được phân chia rạch ròi giữa người phụ nữ (nội trợ, chuẩn bị) và người đàn ông (chủ lễ) trong gia đình.

Giai đoạn chuẩn bị (Vai trò của người phụ nữ)

Trước ngày lễ mấy ngày, người phụ nữ sẽ chọn một ngày đẹp – tuyệt đối không trùng với ngày sinh của các thành viên trong nhà (tính theo ngày con giáp trong âm lịch) tiến hành làm men rượu cúng (à phùy hứ djí): Nguyên liệu gồm gạo trộn với trấu thóc, gói chặt vào lá chuối, đem hấp luộc qua rồi cất kỹ trên kệ tủ bếp.

Đến ngày cúng người phụ nữ lấy nước cúng (à phùy hứ chụ), nước cúng được hứng từ vòi nước hoặc ra mó nước tự nhiên của bản để hứng lấy vài chai nước tinh khiết nhất, đặt sẵn dưới chân bàn thờ.

Giai đoạn sửa soạn mâm cỗ (Vai trò của người đàn ông)

Người đàn ông chịu trách nhiệm chuẩn bị phần lễ mặn. Món cúng bắt buộc phải có thịt lợn (mổ tại cổng bản) hoặc thịt gà, tùy theo quy định riêng của từng dịp lễ hoặc từng dòng họ.

Chế biến: Món thịt nhất thiết phải có vài miếng gan. Người đàn ông đặt chảo sạch lên bếp, đổ nước cúng (à phùy hứ chụ) vào, băm vài lát gừng đun đến khi sủi bọt. Lúc này, họ múc riêng một bát nước gừng nguyên chất gọi là "xà trự lạ pạ" để riêng. Tiếp đó mới cho thịt vào nấu chín cùng muối và mì chính. Nguyên tắc tối kỵ: Món thịt cúng tuyệt đối không được nêm nếm gia vị thử trong quá trình nấu.

Tiến hành hành lễ và Thụ lộc

Khi lễ vật đã sẵn sàng, người đàn ông mặc trang phục truyền thống chỉnh tề, bắt đầu thực hiện các bước tế lễ:

Hòa men rượu cúng (à phùy hứ djí) với nước cúng, chắt ra bát.

Dùng nước cúng lau rửa sạch sẽ toàn bộ đồ thờ (mâm, bát đũa, âu cơm).

Đặt mâm ngay ngắn trước bàn thờ, múc thịt cúng đặt lên. Rót nước gừng (xà trự lạ pạ) và rót nước men rượu (chắt ra ngắt quãng đúng 3 lần) ra bát cúng lên mâm.

Người phụ nữ xới cơm cúng (có thể là cơm, bánh giầy, hoặc bánh trôi kèm vừng giã tùy dịp) vào âu rồi đặt lên mâm. Phần nước men rượu còn lại sẽ giao cho người phụ nữ giữ.

Người đàn ông múc mỗi thứ lễ vật đã đặt lên mâm cúng một ít vào một chiếc bát riêng, sau đó dâng mâm cúng chính lên bệ thờ (hoặc đẩy gần sát vào chân bàn thờ tùy dòng họ).

Nghi thức xua đuổi tà ma: Ngay sau đó, người đàn ông mang chiếc bát đựng hỗn hợp thức ăn nhỏ ra cửa sau nhà dừng lại trước khung cửa đổ ra ngoài sân sau với ý nghĩa đãi tà ma, biệt phái các thế lực xấu để không quấy nhiễu gia đình. Ngoại lệ: Vào các dịp lên nhà mới, đón dâu mới, hoặc ăn cơm mới, người Hà Nhì quan niệm đây là dịp đón lộc vào nhà nên không thực hiện nghi thức này.

Sau đó quay vào nhà, người đàn ông hạ mâm cúng xuống rồi gia chủ thụ lộc trước, lúc này người phụ nữ sẽ nhấp một hơi nhỏ nước men cúng rồi đổ phần nước men rượu còn lại lên chân kiềng bếp lửa, sau đó cả nhà thụ lộc.

Tập tục ăn cơm cúng đối với con gái: Một nét đặc thù trong văn hóa gia đình Hà Nhì là tất cả thành viên đều tập trung ăn cơm cúng, trừ con gái trong gia đình. Người con gái sẽ múc thức ăn riêng từ trong chảo nấu lúc trước để ăn. Người Hà Nhì quan niệm mỗi người chỉ thờ một tổ tiên; con gái khi lớn lên sẽ đi lấy chồng, ăn cơm cúng và thờ phụng tổ tiên nhà chồng, nên không tham gia vào mâm cúng chính của nhà đẻ.

4. Ý thức trách nhiệm và Vận mệnh dòng họ, gia đình

Vì mang tính quyết định đến sự hưng thịnh của gia tộc, nghi thức cúng tổ tiên đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối trong từng bước thực hiện. Nếu phát hiện có sai sót, gia chủ phải ngay chủ động thực hiện nghi thức tự hứa (xò tự tự sa) – tức là tâm niệm và hứa với bề trên sẽ tổ chức cúng tạ lễ lại trong thời gian sớm nhất.

Trong thế giới quan của người Hà Nhì, việc cúng sai nghi thức là một đại nạn, có thể khiến tai họa giáng xuống chủ nhà, khiến gia đình đau ốm, tai nạn hoặc mùa màng thất bát. Do đó, mỗi người đàn ông Hà Nhì khi tiếp quản bàn thờ tổ tiên luôn ý thức sâu sắc về trách nhiệm của mình. Việc gìn giữ vẹn nguyên nghi lễ không bị thất truyền chính là chìa khóa để bảo vệ vận mệnh, sự bình an và hưng thịnh của gia đình, dòng họ từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Biên soạn: Cao A Gó